Köşe Yazıları

Zombi böcekler ve savunma yöntemleri

Zombiler, dizi ve filmlerde çokça yer etmiş ve dünyanın kıyametine yol açacağı düşünülen yaratıklar olarak bilinir. Bu senaryolara göre zombilerin bir numaralı yaşama devam şekli, insanları kemirerek kan ve salya yoluyla virüslerini avladığı insana iletmektir. Bundan sonra insan beyni de virüsler yüzünden artık zombi gibi çalışmaya başlar. Sonunda zombiler insanları kullanıp aynı kendisi gibi birçok zombi bebek yapmış olur ve bunlar dünyaya yayılır. Enfekte olmamış insanlar kendi türünü ve dünyayı kurtarmak için zombilerle ölüm-kalım mücadelesine girişir, filmin senaristine bağlı olarak da geliştirdiği farklı farklı yöntemler olur.

Aslında gerçek hayatta da böcekler arasında filmleri aratmayacak zombi hikâyeleri vardır. Mesela bir tür parazitoit arı ile hamam böceği arasındaki kıyasıya savaş da buna örnek verilebilir. Parazitoit arısı, bebeklerine yem etmek için hamam böceğini yaşayan bir ölüye döndürmeye çalışır; hamam böceği de tabii ki buna karşı kendini savunmaya çalışır. Böcek dünyasının da, kendilerini kurtarmak açısından, zombilerle savaşan insanlardan pek geri kalan yanı yoktur aslında.

Mücevher arısı ve Amerikan hamam böceğinin karşılaşması.

Mücevher arısı ve Amerikan hamam böceğinin karşılaşması

Peki bu zombileşme olayı tam olarak nasıl oluyor? Mücevher arısı isminde bir parazitoit türünün dişisi, çiftleştikten sonra karnında oluşan minik yumurtalarını içeren sıvıyı, iğnesiyle Amerikan hamam böceğine aktarır ve minik yumurtalar bu canlı ortamdan beslenir, hamam böceği içerisinde büyüyerek gelişir ve sonunda da böceği öldürerek yetişkin bir mücevher arısı olarak içinden çıkarlar. Bu yeni arılar da kendilerine eş bulup çiftleşerek kendi yavrularını beslemek için başka bir hamam böceğinin peşine düşerler ve yaşamlarını bu şekilde sürdürürler. Hamam böceği ise yumurtaları vücudunda taşırken aslında son ana kadar canlıdır ama içindeki yumurtalar onu diri diri yedikleri için de yaşayan bir ölü yani zombidir aslında.

Hamam böceğinin içinde ondan beslenerek gelişen ve yetişkin bir mücevher arısı olarak çıkan parazitoit arı ve
talihsiz hamam böceği.

Esasında anne mücevher arısı avına saldırma ve onu bir yumurta taşıyıcısına (konak) dönüştürme işlemini aşağıdaki resimden de takip edilebilecek şekilde 10 aşamada yapar:
1. Önce avını gözüne kestirir
2. Sonra mandibül denen kıskaçlı ağzıyla hamam böceğini toraksından (böceğin boyun ve karın arasındaki
yeri) yakalar ve iğnesini buraya batırır
3. İkinci kez iğnesini bu kez kafa bölgesine batırır

Mücevher arısının hamam böceğini zombiye dönüştürme aşamaları.

4. Avını bırakır ve izlemeye başlar
5. Avının yanına gider ve anteninden birini keser
6. Buradan akan sıvıyla biraz beslenir
7. Kendisine yuva arar
8. Bulduğu yuvaya hamam böceğini taşır
9. Hamam böceğinin içine yumurtalarını bırakır
10. Yuvanın girişini etrafta bulduğu taşlarla kapatır

Mücevher arısının hamam böceğini zombiye dönüştürme aşamaları

Bu aşamalardaki iğnelemelerin amacı avı felç etmektir. Antenini ısırmasının nedeni ise buradaki sıvı ile beslenerek aslında karnındaki yumurtaları beslemektir. Bu işlemlerden sonra hamam böceğinin huyu suyu değişmeye başlar ve sadık bir yumurta taşıyıcısına ve yumurtalar için yürüyen bir yemeğe dönüşür. Yumurtalar da hamam böceğinin içinde beslene beslene büyür, gelişir ve yetişkin birer parazitoit arı olup yukarıdaki resimdeki gibi hamam böceğinin vücudunu parçalayarak çıkar ve uçar giderler.

Vanderbilt Üniversitesi’nden biyolog Ken Catania’nın gözlemi ise hamam böceği açısından gerçekleşen bu talihsiz ve hazin tablonun her zaman böyle olmadığı şeklinde. Arının hamam böceğini gözüne kestirdiği birinci aşama ile toraksına ilk iğne darbesini indirdiği ikinci aşama arasındaki zamanda, hamam böceği önce davranarak; hızlıca arıyı yandan bir süzüp kuvvetli bir karate darbesiyle arıyı alaşağı edebildiği gözlemlenmiş.

Biyolog Catania, av ve avcı arasındaki bu etkileşimi, ultra yavaş hızlı videografi teknikleriyle yakından gözlemledi. Bu videolarda hamamböceği, saldırganını caydırmak için sivri dikensi uzantılara sahip arka bacağını; çivili sopalar gibi kullanarak parazitoit arıya hızlı bir darbe indiriyordu. Yapılan gözlemlere göre bu savunma sistemi, saldırıya uğramak üzere olan yetişkin hamam böceklerinin yüzde 63’ünde başarılı bir şekilde avcısını geri püskürttü. Genç hamam böcekleri ise yetişkinler gibi başarılı olamadı ve bu böcekler arı iğnesiyle tanışmak durumunda kaldılar.

Catania’ya göre hamam böceğinin savunması eskrimdeki “en garde” (vuruşmaya başlamadan önceki tetikte duruş hareketi) gibi başlıyor. Burada hamam böceği antenini arının yönünde hareket ettirir, yaklaşan hareketi izler ve ani bir hareketle arının başına ve gövdesine tekmesini savurur. Saldırıya karşı gardını alan Amerikan hamam böceği ve sonunda caydırıcı tekmeyi tadan mücevher arısı.

Saldırıya karşı gardını alan Amerikan hamam böceği ve sonunda caydırıcı tekmeyi tadan mücevher arısı.

(Video kaynağı; Vanderbilt University)

Yukarıdaki videonun başında zombilerden kaçan bu abimiz, Amerikan hamam böceklerinin avcısından kaçış yöntemini bilmiyordu. Parazitoid arının sapladığı iğnesi, hamam böceğini zombiye dönüştürür, yani, arının uysal bir yumurta taşıyıcısına ve larvaları (yavruları) için yemek haline dönüşür… Hamam böceği, arının bu saldırısına karşı ise hızlı bir şekilde saldırganın yüzünü tekmeleyebilir ve bu sayede iğnelere sahip arka bacağı mükemmel bir silaha dönüşmüş olur.
Hamam böceğinin bu savunması olmazsa yüzde 14’lük bir hayatta kalma oranının olduğu ve bu savunma stratejisini kullandığında ise yüzde 60’lık bir hayatta kalma oranına sahip olduğu görülmüştür.

Kaynaklar; Independent

Scientific American

Kitap 1: Keasar T, Sheffer N, Glusman G, Libersat F (2006). Host-handling behavior: an innate component of
foraging behavior in the parasitoid wasp Ampulex compressa. Ethology 112(7): 699-706.

Kitap 2:Catania KC (2018). How Not to Be Turned into a Zombie, Brain Behav Evol. 92(1-2):32-46.

Facebook Yorumları
Yazar Hakkında

ODTÜ Biyoloji bölümünden mezun olmuştur. Devamında Trakya Üniversitesi Biyoloji Bölümü'nde yüksek lisansına başlamış ve çalışma alanı olarak lisans döneminde de ilgi duyduğu entomolojiyi seçmiştir. Kelebekler ağırlıkta olmak üzere bitki-böcek birliktelikleri hakkındaki yüksek lisans tezini 2016 yılında tamamlamıştır. Bu dönemdeki gözlem ve araştırmaları hakkında bilimsel yayınları bulunmaktadır. Şuanda doğa gözlemlerine akademi haricinde devam etmektedir. Gezi, fotoğraf, el sanatları ilgi alanları arasındadır. Böceklerin ilginç dünyasından edindiği haberleri Bilimma yoluyla paylaşacaktır.
Bilim dünyasının son haberlerini kaçırmamak için eposta bültenimize hemen üye olun.

Bir Cevap Yazın